Een gehandicapte vrouw werd jarenlang naakt vastgebonden. Dit is waarom Nederland stopte met fixeren.

Ze heette Jolanda Venema. Ze was 23, had een verstandelijke beperking en woonde al zestien jaar in een instelling in Assen. In de jaren zeventig bloeide ze op een nieuwe, gespecialiseerde afdeling helemaal op. Toen kwamen de bezuinigingen. “Dat betekende minder handen aan het bed”, zegt de arts die toen hoofd medische dienst was. Jolanda viel terug. Om het voor de groepsleiding werkbaar te houden werd ze steeds vaker vastgebonden aan een Zweedse band, met een lijn aan de muur. Ze scheurde haar kleren; de begeleiders lieten haar naakt. Haar kamer had geen wc.

Toen haar ouders in oktober 1988 onaangekondigd langskwamen, was de afdeling verlaten en op slot. Haar vader maakte de deur open met een zakmes. “Overal zat ontlasting, ook aan de muur.” Er was geen personeel. Hij maakte een foto, als bewijs voor het volgende gesprek met de directie. Dat gesprek leverde niets op. De inspecteur die al in 1983 was komen kijken, had het zelf gezegd: “Dit kan niet.” Maar hij had geen machtsmiddel. Dus stuurden de ouders de foto naar de krant.

Op 24 november 1988 stond hij in de Leeuwarder Courant, onder de kop “Geef ons kind een menswaardig bestaan”. De verslaggever: “Het deed je denken aan een trekhond aan de ketting.” Haar moeder op televisie: “Jolanda leeft minder dan mijn hond, want je laat geen hond zo aan de muur. Laat staan een mens.” Nederland schrok wakker. Kamervragen, een onderzoekscommissie, een vernietigend rapport. En een onderzoek dat niemand had willen lezen: meer dan vierhonderd mensen werden in Nederland net als Jolanda vastgebonden, geïsoleerd of zwaar gesedeerd.

En dan het deel dat de hele beweging rechtvaardigt. Met geld, een consulententeam en een andere aanpak stond haar nieuwe begeleider na een paar weken verbaasd te kijken: ze had geen band meer nodig op bed, at aan tafel, ging mee naar buiten, en werkte na een half jaar. Zestien jaar vastgebonden. Weken om het te veranderen. Wat ontbrak was nooit een reden. Wat ontbrak waren handen, kennis en iemand die zei: dit kan niet.

Peter Aarts Human Protection

Werkt meer dan 43 jaar in de zorg, maakte de Nederlandse afbouw van dichtbij mee

Wat fixeren doet. Niet in theorie, maar in Nederland.

Jarenlang heette het “beschermende maatregel”. Dit is wat de bescherming kostte.

De schade die niet in de statistiek staat: angst, depressie, méér onrust, méér medicatie, méér incontinentie en doorligplekken. Een patiënt die na een delier terugkwam op de afdeling kon zich van zijn delier weinig herinneren, behalve de fixatie, en dat het een hel was geweest. En bij delier houdt fixatie de verwardheid zelf in stand; de Nederlandse richtlijn noemt het een risicofactor voor een blijvend delier.

Sederen is dezelfde maatregel in een ander jasje. Wie een bewoner rustig spuit omdat er 's nachts niemand is, bindt hem vast met een pil. Het valrisico overdag stijgt, het delier duurt langer, en de familie ziet iemand die er niet meer is.

Hoe Nederland stopte. Zes stappen die je kunt kopiëren.

Het duurde ruim dertig jaar en het is nog niet klaar. Maar elke stap is gedocumenteerd, en elke stap is herhaalbaar.

Wat de mensen zeiden die erbij waren.

En op de werkvloer, vandaag.

Duitsland heeft de wet al. Wat ontbreekt is de beweging.

Dat is precies de situatie waarin Nederland in 2008 zat.

In Duitsland moet een rechter toestemming geven voor structurele vrijheidsbeperking in de zorg, en het Bundesverfassungsgericht heeft in 2018 bepaald dat langdurige fixatie in de psychiatrie zonder rechterlijke goedkeuring niet mag. Er zijn goede initiatieven geweest: ReduFix bewees al in 2006 dat afbouw veilig kan, de Werdenfelser Weg liet zien dat een zorgvuldige procedure het aantal aanvragen fors terugbrengt. En toch ligt de band nog in de kast, om dezelfde reden als in Nederland: 's nachts staat er één collega op te veel bewoners, en er staat geen alternatief.

Een wet zorgt dat je het mag verantwoorden. Een beweging zorgt dat je het niet meer wilt. Nederland heeft laten zien wat er nodig is: een verhaal dat niemand kan negeren, cijfers die je niet kunt wegschrijven, een datum, alternatieven die er staan vóór de band weggaat, en een norm die van bovenaf wordt uitgesproken. Dat is wat Stop Fixatie naar Duitsland brengt.

Wat wij meebrengen: 35 jaar Nederlandse praktijk.

Human Protection was er toen de banden weggingen. Wij leverden wat ervoor in de plaats kwam.

VloerbedTot 7 cm boven de vloer. Eruit rollen kan, vallen niet. Minst ingrijpende interventie die bestaat.

FeelSafe GoGeborgen, prikkelarm, zelf te verlaten. Voor onrust die vroeger de band betekende.

FeelSafe ProVrij bewegen in een gesloten, gepolsterde tent. Wat de band en de pil vervangt bij delier.

Plus wat de Nederlandse afbouw leerde dat onmisbaar is: advies over de minst ingrijpende trede, een 0-meting van wat er nu wordt gefixeerd, scholing van het team, proefplaatsing zonder kosten, en levering binnen vier uur als het vannacht nodig is. Niet omdat wij bedden verkopen, maar omdat de band alleen weggaat als er iets beters staat.

Jolanda Venema overleed in 1999, 33 jaar oud. Niet aan de band, maar met zestien verloren jaren achter zich die niemand haar teruggaf. Haar ouders bleven tot haar dood strijden, “niet meer alleen voor Jolanda, maar voor die vele anderen”. In 2011, toen de beelden van Brandon verschenen, noemden ze het schandalig dat er nog steeds mensen werden vastgeketend. Ze hadden gelijk, en het cijfer ging daarna verder omlaag, omdat mensen het niet meer accepteerden. Dat is de hele beweging. Iemand moet als eerste zeggen: bij ons niet meer.